پایان نامه های ارشد سری هجدهم

روند تاثیر خشکسالی برروی شاخص های کمی و کیفی توسعه پایدار در …

الف ) خشکسالی مطلق – دوره ای که حداقل در ۱۵ روز متوالی حتی بارشی به میزان ۰۱/۰ اینچ دریافت نشده باشد .
ب ) خشکسالی جزیی – دوره ۲۹ روزه ای که میانگین بارش روزانه از ۰۱/۰ اینچ تجاوز نکند .
ج ) دوره خشک – دوره ای که ۱۵ روز متوالی حتی بارش به اندازه ۰۴/۰ اینچ دریافت نشود . ( فرج زاده ، ۱۳۸۴، ۱۱-۹ )
در ارتباط با خشکسالی و شاخص های مربوط به آن محققین بررسی های مختلفی را انجام داده اند . از جمله دمارتون ، ایوانف ، تورنت ، وایت ، سیلیانف ، با روش های طبقه بندی اقلیمی و شاخص های خشکی کمک شایانی به شناخت پدیده خشکسالی نموده اند .
 
 
خشکسالی در ایران
کشور پهناور ایران در بین عرض های جغرافیایی ۲۵تا ۴۰ درجه شمالی و ۴۴تا۶۳درجه طول شرقی گسترده شده است . به سبب موقع خاص جغرافیایی و ویژگی های توپوگرافیکی ، هر منطقه آن آب و هوای متفاوتی را دارد . متوسط بارندگی آن را حدود ۲۷۵ میلی متر ( رهنمایی ،۱۳۷۰ ، ۱۴۷) ، ۲۲۴ میلی متر (موحد دانش ، ۱۳۷۱) ، و۲۴۰میلی متر ذکر کرده اند . به دلیل قلت نزولات جوی ، قسمت های وسیعی از ایران در قلمرو آب و هوای خشک جهان قرار دارد . در بخش های وسیعی از ایران بیشتر بارش ها زمانی نازل می شود که بهره برداری از آن یا محدود بوده و یا به دلیل عدم استفاده به شکل جریانهای هرز از دسترس خارج می شود و یا وجود نوسانات شدید ریزش های جوی در مقیاس های روزانه ، ماهانه ، فصلی و سالانه موضوعی است که بهره برداری از آنها را با مشکلات جدی مواجه می سازد . ( فرج زاده،۱۳۸۴ ، ۲-۱)
برای شناخت بیشتر وضعیت آب و هوایی ایران ابتدا باید به تعریف ال نینو و شرایط خاصی که به وجود می آورد بپردازیم :
پدیده ال نینو
در طول پدیده ال نینو باد ها در استوا بر روی اقیانوس از غرب به شرق می وزند . این بادها در سطح آب اقیانوس جابجا شده و آبهای گرم سطح اقیانوس را که بوسیله خورشید در مناطق گرمسیری حرارت دیده اند ، به سواحل غربی شمال و جنوب قاره آمریکا می آورد . به دنبال آبهای گرم ، بارندگی نیز به سمت مشرق متمایل می شود ، به همراه سیل در پرو و خشکسالی در اندونزی و استرالیا . نشانه کلیدی ال نینو ، افزایش دمای غیر عادی در امتداد و هر دو طرف خط استوا در اقیانوس آرام مرکزی و شرقی است . این جریان هر چند سال یکبار با یک گرمایش عظیم و غیر معمول همراه می شود . بطوری که در این حال دماهای سطح دریا حداقل برای چند ماه پیاپی در ۳ تا ۵ محل ساحلی بالای حد نرمال می رود . و در پی آن دمای سطح دریا برای یک سال و یا حتی بیشتر بصورت غیر عادی باقی می ماند و برای برگشت به شرایط عادی منطقه ، حداقل تا ژانویه یا مارس آینده زمان لازم است .
((استوار)) در سال ۱۳۷۹ ارتباط ال نینو با بارش های ماهانه ایران را مورد ارزیابی قرار داده و نتیجه گرفته است که اثر پدیده ال نینو بر بارش ها همزمان با تغییر الگوی فشار در اقیانوس آرام نبوده ، بلکه با تاخیر زمانی همراه است . همچنین نتایج کار ایشان نشان می دهد که ضرایب همبستگی بین شاخص نوسانات جنوبی و بارش های ایران منفی است به طوریکه در سال های وقوع ال نینو ، بارش سالانه کشور نسبت به میانگین سی ساله افزایش می یابد . ( مقاله جغرافیا و توسعه ، شماره۱۱، ۱۳۸۷)
پدیده ال نینو در رابطه با دوره های خشکسالی و تر سالی ایران در سال ۱۳۷۹ توسط عزیزی مورد بررسی قرار گرفت که در آن وی اظهار کرد که ارتباط نسبتا قوی بین بارش سالانه ایران و شاخص نوسان جنوبی وجود دارد . ( عزیزی ، مجله پژوهش های جغرافیایی ،۱۳۷۹)
سازمان هواشناسی جهانی در سال ۱۹۷۵ ، با انتشار گزارشی تحت عنوان خشکسالی و کشاورزی با توجه به متغیر های آب و هوایی تعاریفی از خشکسالی ارائه نموده است . ( ودود ، پایان نامه کارشناسی ارشد ، ۱۳۸۴)
وجه مشترک همه خشکی ها عدم کفایت باران در قیاس با تبخیر بالقوه محیط است که نیاز آبی گیاهان را با مشکل مواجه می کند و به نوعی ویژگی دایمی اقلیم در یک منطقه است . ( زمانی ، پایان نامه کارشناسی ارشد ،۱۳۸۰)
زارع ابیانه و همکاران در سال ۱۳۸۶ خشکسالی های به وقوع پیوسته در غرب کشور را با استفاده از بعضی از شاخص های خشکسالی مطالعه نمودند و مشخص کردند که در بعضی از سالها خشکسالی رخ نداده است ، اما وقتی به صورت فصلی داده ها بررسی شوند خشکسالی های به وقوع پیوسته ، به صورت سالیانه هیچگاه مشخص نیستند . (www.maghale.net)
محمد رضا رضایی و میترا رضایی در سال ۱۳۸۵ در مقاله خشکسالی ضمن تعریف انواع خشکسالی به بررسی تاثیر خشکسالی بر بخش های مختلف به خصوص بر تاثیر خشکسالی بر کمیت و کیفیت محصولات کشاورزی و تاثیر خشکسالی بر کشاورزی کشور پرداخته است و در نهایت راهکارهایی در جهت مقابله با خشکسالی ارائه نموده اند . (www.maghale.net)
 
 
انواع خشکسالی
از نظر برخی از محققان خشکسالی به ۶ دسته کلی هواشناسی ، آب و هواشناسی ، جوی ، کشاورزی ، آب شناسی و مدیریت آب تقسیم می شود، باید متناسب با شرایط اقلیم ، نوع منابع و مقدار ذخایر آب ، مصارف آب ، نیاز ها و زمینه تحقیق محقق باشد . ( وفا خواه ، ۱۳۷۹)
خشکسالی بنا به ماهیت اثر مختلفی که بر منابع و بخشهای مختلف از جمله بر کشاورزی و منابع طبیعی خصوصا منابع آب می گذارد ، توسط متخصصین و انواع خشکسالی هواشناسی ، خشکسالی هیدرولوژیکی و خشکسالی اقتصادی – اجتماعی طبقه بندی شده است . ( بری ابرقویی و همکاران ، ۱۳۸۲)
ویلهایت و گلانتز ( ۱۹۸۵ ،

این نوشته را هم بخوانید :   علمی :روند تاثیر خشکسالی برروی شاخص های کمی و کیفی توسعه پایدار در شهرستان ...

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت  fotka.ir  مراجعه نمایید.

Glantz Wilhite &) ، خشکسالی ها را به چهار دسته خشکسالی هواشناسی ، خشکسالی کشاورزی ، هیدرولوژی و اقتصادی – اجتماعی طبقه بندی نمودند .
خشکسالی هواشناسی زمانی رخ می دهد که بارندگی سالیانه یا هر بازه زمانی معین (مثلا ماهانه یا فصلی) کمتر از میانگین دراز مدت آن باشد . ادامه خشکسالی هواشناسی به مدت طولانی سبب بروز خشکسالی هیدرولوژی می شود که در این نوع خشکسالی ، سطح آب رودخانه ها ، مخازن آب ، دریاچه ها و آب های زیرزمینی به پایین تر از میانگین دراز مدت افت می کند . خشکسالی کشاورزی نیز زمانی آغاز می شود که مقدار رطوبت موجود در محیط ریشه گیاه به حدی کاهش یابد که موجب پژمردگی و در نهایت کاهش محصولات کشاورزی گردد. از این رو بخش کشاورزی اولین بخش از فعالیت های انسانی است که تحت تاثیر خشکسالی قرار می گیرد . (http://drought.iranhydrology.net)
پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیز داری کشور انواع خشکسالی را به شرح ذیل مرور می کند :
خشکسالی هواشناسی
خشکسالی هواشناسی که در بسیاری از منابع با عنوان خشکسالی اقلیم شناسی از آن نام برده شده است به دلیل کمبود و یا کاهش مقدار بارندگی در طی دوره ای از زمان به وجود می آید . به عبارتی خشکسالی هواشناسی زمانی حادث می شود که میزان بارندگی سالانه کمتر از میانگین دراز مدت آن باشد این کمبود بارندگی ممکن است نسبت به میانگین نرمال یک منطقه اقلیمی و یا طول دوره خشک ارزیابی گردد.
تعاریف خشکسالی هواشناسی بایستی به صورت موردی برای هر منطقه خاص در نظر گرفته شود چراکه شرایط جوی که موجب بارش می شود ، از منطقه ای به منطقه دیگر شدیداً تغییر می کند .
خشکسالی معمولا در قالب تعداد روزها و یا ماههای خشک پیاپی تعریف می شود . بسیاری از تعاریف خشکسالی هواشناسی بر مبنای مفهوم مجموع کمبود بارندگی نسبت به میانگین و در ارتباط با یک آستانه معین که زمان پایان خشکسالی را تعیین می نماید استوار می باشند (لیولد هیوز، ۲۰۰۰) . اینگونه تعاریف دارای دو نقص است : ۱ ) معمولا میانگین بارندگی عددی ثابت نیست و در معرض تغییرات تصادفی و سیستماتیک قرار دارد . ۲ ) از آنجاییکه معیار مورد استفاده برای تعیین زمان آغاز و پایان خشکسالی اختیاری می باشد ، تعیین تداوم واقعی یک دوره خشکسالی مشکل بوده و دقت لازم را ندارد. استفاده از مفهوم بارش موثر که وضعیت رطوبتی زمین در هنگام مطالعه و تغییرات فصلی تبخیر را درنظر می گیرد ، می تواند موجب تولید شاخص های مفید تر برای مطالعه خشکسالی شود .
خشکسالی کشاورزی
خشکسالی های کشاورزی نتیجه کمبود رطوبت خاک می باشد که بر اثر بهم خوردن تعادل میان تامین آب و هدر رفت آن از طریق تبخیر و تعرق به وجود می آید ، یک خشکسالی کشاورزی زمانی به وجود می آید که در فاصله بین دو بارندگی ذخیره رطوبتی منطقه ریشه در خاک برای زنده ماندن محصولات کشاورزی وگیاهان طبیعی و مراتع کفایت نکند ( تیت و گستارد ، ۲۰۰۰ ) . این وضعیت معمولادر اثر نبود و یا کمبود جریان رطوبت برای تغذیه منطقه ریشه ( خشکسالی خاک ) و یا زمانی که رطوبت نسبی هوا به اندازه ای کم است که رطوبت موجود خاک قادر به جبران میزان هدر رفت رطوبت بر اثر تبخیر و تعرق نبوده ( خشکسالی جوی ) رخ می دهد . به عبارتی دیگر این نوع خشکسالی زمانی رخ می دهد که روطوبت قابل دسترس خاک برای محصولات کشاورزی به سطحی برسد که باعث پژمردگی گیاه و اثرات زیانبار بر روی میران تولید محصول گردد. در برخی از منابع از این نوع خشکسالی تحت عنوان نیاز رطوبتی خاک برای محصولی معین و در دوره ای مشخص از زمان نام برده شده است . در خشکسالی های کشاورزی ، وقوع خشکسالی خاک بسیار معمول تر است . این نوع از خشکسالی ممکن است در قالب محتوای آب موجود در واحد عمق خاک بیان گردد .در مورد خشکسالی جوی باید گفت که رطوبت جو یک عامل بازدارنده و محدود کننده می باشد.
گیاهان حتی ممکن است زمانی در معرض خشکسالی قرار گیرند که هم خاک و هم هوای مزرعه از نظر رطوبتی تامین باشند . این وضعیت را خشکسالی فیزیولوژیکی می نامند که عمدتا بر اثر افزایش شدید و ناگهانی درجه حرارت هوا به وجود می آید . ( لیولد هیوز ، ۲۰۰۲)
شکل ۲-۴- خشکسالی کشاورزی
www.npr.org : منبع
۳ – خشکسالی هیدرولوژیکی
در صورتیکه خشکسالی هواشناسی مدت زیادی ادامه پیدا کند و حجم جریان رودخانه ها یا سطح آب های زیرزمینی کاهش یابد ، به وقوع خشکسالی هیدرولوژیکی منجر می شود . این پدیده غالبا بر اثر کمبود یا فقدان بارش زمستانی در عرض های میانی به وجود می آید . بر اساس میزان خشکسالی های هواشناسی که منجر به خشکسالی هیدرولوژیکی می شود می توان این نوع خشکسالی را به دودسته خشکسالی آبهای سطحی و خشکسالی آب های زیرزمینی تقسیم بندی نمود .
خشکسالی آبهای سطحی
خشکسالی های مربوط به آبهای سطحی به کاهش به میزان بارندگی که به طور مستقیم موجب کاهش رواناب و به صورت غیرمستقیم موجب کاهش تغذیه آب های سطحی به وسیله آب های زیرمینی می شوند وابسته می باشند (کاهش جریان های بهاری ) . از مشخصه های اینگونه خشکسالی ها کاهش جریان های رودخانه ای ، کاهش سطح آب در دریاچه ها و مخازن پشت سد ها می باشند . در نتیجه ، خشکسالی
های آب های سطحی از نظر درک برای انسان بسیار ملموس تر و مهم تر و قابل لمس تر می باشند . با این حال ، این نوع خشکسالی ضرورتا یک رویداد طبیعی نمی باشد ، زیرا اغلب بر اثر ترکیبی پیچیده از خشکسالی های واشناسی و زیر ساخت های منابع آب و تصمیم گیری های مدیریتی و اجرایی در این زمینه رخ می دهند ( لیولد هیوز ، ۲۰۰۲) .
خشکسالی آب های زیررمینی