دانلود تحقیق - پایان نامه - مقاله

ارزیابی اقتصادی عملیات حفاظت خاک در شهرستان رودسر- قسمت ۸

۱-۷ سوالات پژوهش

با توجه به هدف اصلی تحقیق حاضر سوال اصلی و بسیار مهم این تحقیق بهصورت زیر بیان خواهد شد:

  • آیا عملیات آبخیزداری که به منظور حفاظت آب و خاک در منطقه لسبو انجام گرفته است از توجیه اقتصادی برخوردار بوده است؟

البته باید گفت که تحقیق مورد نظر سوالات فرعی دیگری را مد نظر قرار خواهد داد که شامل سوالات زیر خواهد بود:

  • میزان تأثیر عملیات آبخیزداری در منطقه لسبو بر کشاورزی و و دامداری منطقه مورد نظر به چه میزان بوده است؟
  • تأثیرات این عملیات آبخیزداری بر عوامل زیست محیطی منطقه لسبو به چه میزان بوده است؟

فصل دوم

کلیات و سابقه تحقیق

۲-۱ مقدمه

استفاده اقتصادی از منابع خاک یک دغدغهی اساسی است، زیرا زمین یک نهادهی ضروری در کشاورزی است، بدین معنا که بدون کاربرد آن هیچ محصولی تولید نخواهد شد. این موضوع بهویژه برای کشورهای در حال توسعه بیشتر صدق میکند که در آنجا نهادهای غیر کار در کشاورزی ناچیز بوده و زمین کشاورزی منبع خیلی مهم و اساسی برای بقاء اکثریت وسیعی از جمعیت است (باربیر[۲۱]، ۲۰۰۳). کشاورزی در این کشورها نه تنها یک فعالیت اقتصادی بلکه همچنین یک روش زندگی است. از این رو، زمین کشاورزی دارای اهمیت بسیاری است که رفاه اجتماعی بر آن بنا شده است. در فرآیند استفاده از زمین، کشاورزان زمین را در معرض انواع مختلف تخریب (فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی) قرار میدهند. در نتیجه این منبع خیلی مهم تحت تخریب مداوم است و توان حاصلخیزی بلند مدت آن کاهش مییابد. در اصطلاح اقتصادی تخریب خاک باعث کاهش ویژگیهای زمین در ارتباط با کارکردهای ویژهی دارای ارزش آن میشود (اسکر، یاداف[۲۲]، ۱۹۹۶).
در این راستا به منظور استفاده کارا و مناسب و همچنین جلوگیری از تخریب مداوم منابع آب و خاک و بخصوص بخش کشاورزی، آبخیزداری با اهداف مختلفی ممکن است در حوزه‎های صورت پذیرد که کنترل و بهرهبرداری بهینه از سیلاب، تغذیه سفره، افزایش پوشش گیاهی، کنترل فرسایش خاک و جلوگیری از حمل رسوب به پایین از مهمترین این اهداف به شمار میآید (دادرسی سبزوار، ۱۳۸۶). با توجه به همین اهداف بوده است که در کشور ما سازمانهای مربوطه سرمایهگذاریهای کلانی را به منظور حفظ منابع آبی و خاکی به انجام رسانیدهاند. همانطور که میدانیم اینگونه عملیات آبخیزداری دارای اثرات اقتصادی و اجتماعی گوناگونی خواهند بود. لذا در این فصل از تحقیق مورد نظر به دنبال تشریح اثرات اقتصادی و اجتماعی عملیات آبخیزداری به صورت تئوریک و همچنین روشهای گوناگونی که به منظور ارزیابی اقتصادی و اجتماعی اینگونه عملیات وجود دارد بررسی میشود و در انتهای این فصل به چندین تحقیق و مطالعه انجام شده در زمینه اثرات و ارزیابی اقتصادی و اجتماعی عملیات آبخیزداری در خارج و همچنین در داخل کشور پرداخته خواهد شد.

۲-۲ اقتصاد فرسایش خاک

فرسایش خاک یک فرآیند دو فاز و شامل جدایی ذرات از تودهی خاک و انتقال آن توسط عوامل فرسایش‎گر نظیر آب و باد است. هنگامی که دیگر هیچ انرژی کافی برای انتقال ذرات در دسترس نیست فاز سوم، نهشت رخ میدهد (بوردمن و پویسن و ایوانس[۲۳]، ۲۰۰۳). بنابراین، اصل حفاظت از خاک محدود کردن جدایی و انتقال ذرات خاک توسط عوامل فرسایشگر است. فرسایش خاک یک فرآیند طبیعی است که همیشه رخ خواهد داد و حتی بر زمینهای دارای پوشش علف و جنگل نیز رخ میدهد و مدتها قبل از شروع تمدن کشاورزی رخ داده است (براون[۲۴]، ۱۹۸۱). اما میزان نرمال فرسایش خاک تحت پوشش گیاهان به صورت طبیعی در تعادل به صورت تقریبی برابر با میزان تشکیل خاک است (ترو[۲۵] و همکاران، ۱۹۹۱). مشکلات هنگامی به وجود میآیند که فرآیند طبیعی فرسایش خاک بخاطر مداخلات انسان تسریع میشود که این به انحرافات از تعادل منجر میگردد. از این میان فعالیتهای انسانی مختلف که فرآیندهای فرسایش خاک را تسریع میکنند، کشاورزی مهمترین است و بیشترین فرسایش خاک بر زمینهای کشت شده رخ میدهد (هادسون[۲۶]، ۱۹۸۶).

۲-۲-۱ دیدگاه تاریخی

در سراسر تاریخچه تمدن انسان، فرسایش خاک دارای اثرات منفی و مثبت بوده است. نقش مثبت آن را می‎توان در تمدنهای اولیه بشری که در رودهای دجله و فرات، نیل، لیندوس و رودهای چین توسعه یافته است، جستجو کرد (هادسون، ۱۹۸۶؛ ویلد[۲۷]، ۱۹۹۳). این تمدنها در دشتهای آبرفتی آبیاری شده به وجود آمدهاند و به رسوبات سیلابها برای حاصلخیزی مداوم که مواد مغذی گیاهان را فراهم میساخت وابسته بودهاند. به عنوان مثال، کاهش خاک و مواد مغذی حل شده از اتیوپی به مدت هزار سال خاکهای مصر را غنی کرده است (بلیکی، بروکفیلد[۲۸]، ۱۹۸۷). از طرف دیگر، فرسایش خاک مداوم از زمینهای کشاورزی کم و بیش به فقر منجر شده و برخی دیگر را مجبور به مهاجرت کرده است. تحت فشار فزایندهی جمعیت که به توسعهی کاشت منجر شده است، کشاورزان مجبور شدند از محلی به محل دیگر نقل مکان کنند. رقابت تضمینکننده برای حقوق زمین و آب اغلب روابط بین قبایل و کشورها را بیثبات کرد و تنشها و جنگ را به وجود آورد (بنتلی[۲۹]، ۱۹۸۵). مطالعات درباره اثر فرسایش بر تمدنهای اولیه(نقل شده در هادسون، ۱۹۸۶) استدلال کردهاند که علت اصلی زوال بسیاری از امپراطوریها، تخریب خاک بوده است.
اگرچه فرسایش در سراسر تاریخ کشاورزی رخ داده است، اما این موضوع در طول دهه‎های اخیر شدیدت

برای دانلود فایل متن کامل پایان نامه به سایت 40y.ir مراجعه نمایید.

ر شده و به یک نگرانی اجتماعی مهمی تبدیل شده است. فرسایش به عنوان یک مشکل منابع طبیعی جدی تشخیص داده شده و یک موضوع نگرانکنندهی سیاسی از زمان شروع دهه ۱۹۳۰ بوده است، به ویژه بعد از تاسیس خدمات حفاظت از خاک(SCS) توسط کنگرهی ایالات متحده در پاسخ به هشدار ایجاد شده توسط میزانهای بالای فرسایش (واکر و یانگ[۳۰]، ۱۹۸۶). اینگونه نگرانیها از دههی ۱۹۵۰ بدلیل فقر عمومی، خشکسالی و سوءتغذیه گسترده در بسیاری از کشورهای در حال توسعه که توسط مشکلات مربوط به تخریب زمین بوجود آمدهاند شدت یافته است. نگرانیهای ایجاد شده توسط این گزارشها که افزایش فرسایش خاک مشکلات آلودگی آب و هوا را تشدید میکند و توان حاصلخیزی زمینهای کشاورزی را کاهش میدهد موجب تصویب قانون حفاظت از آب و خاک در سال ۱۹۷۷ در ایالات متحده شد (لی[۳۱]، ۱۹۸۰). افزایش نگرانیها در مورد اینکه تخریب زمین در بسیاری از کشورها در حال رسیدن به نقطهی بدون بازدهی است و نیاز فوری به حساس کردن و حفظ تعهدات از اعضای جامعهی بینالمللی در سال ۱۹۸۲ به منشور خاک جهان توسط سازمان کشاورزی و غذای سازمان ملل متحد(FAO) منجر شده است. این منشور اصولی را برای استفاده آگاهانه، بهرهور و حفاظتی برای تضمین رفاه نسلهای آینده بیان میکند. با این همه افزایش میزان فرسایش خاک و کاهش این منبع طبیعی ادامه دارد.

۲-۲-۲ اقتصاد حفاظت از خاک و آّب

پیشرفت فنآوری و توسعهی منابع ارزان غیرآلی مغذی برای گیاهان، حداقل در ایالات متحده آمریکا، باعث شد که منابع خاک به منظور تولیدات بیشتر کشاورزی، بهتر حفظ شوند. علاوه بر این، حفاظت از آب و خاک با این استدلال که خاک یک نیاز اصلی است و همهی حیات، شامل بقاء و توسعهی انسانی، به آن بستگی دارد، ممکن است اقتصاد حفاظت از خاک و آب را بیشتر نمایان کند (سکلر، ۱۹۸۷). اما به همراه افزایش محصولات کشاورزی، نگرانیها در مورد افزایش فرسایش خاک، هزینه‎های انرژی و اثرات خارجی نظیر رسوبگذاری مخزن، آلودگی آب و خاک، بیشتر شده و به همین علت مطالعات بسیاری در این حوزه صورت گرفته است (بارت[۳۲]، ۱۹۸۱؛ مککونل[۳۳]، ۱۹۸۳).
هدف حفاظت خاک فقط حفظ خاک نیست بلکه حفظ ظرفیت حاصلخیزی آن در هنگام استفاده از آن است (ترو و همکاران، ۱۹۹۹). بنابراین تصمیمات دربارهی محافظت فرسایش خاک و بازسازی زمین تخریب شده به هزینه‎های مربوط به مقدار محصول یا سود زیستمحیطی مورد انتظار بستگی دارند. چون ارزش خاک حاصلخیز نسبت به نیازهای دیگر انسان نامحدود نیست، جلوگیری از فرسایش خاک ارزشی ندارد مگر اینکه منافع بهدست آمده فراتر از هزینهی تعلق گرفته به فعالیتهای حفاظت باشند (باربیر، بیشاب[۳۴]، ۱۹۹۵). بنابراین، کشاورزان به سرمایهگذاری در حفاظت و تحمل ریسکهای مربوطه علاقهای نخواهند داشت مگر اینکه آنها یک تهدید قابل ملاحظهی ایجاد شده بر بهرهوری بهخاطر فرسایش خاک را درک کنند و انتظار فوایدی از شیوه‎های حفاظت داشته باشند. نه تنها ملاحظات بازده یا سود اقتصادی بلکه همچنین شرایط اجتماعی-اقتصادی دیگر خانواده‎های کشاورز و ملاحظات ریسک نیز میتوانند یک نقش مهمی در تصمیمات حفاظت از آب و خاک بازی کنند(آرنالدس و بارکارسون[۳۵]، ۲۰۰۳)
مقالات موجود دربارهی تحلیل اقتصادی حفاظت از آب و خاک را میتوان بهطور کلی به سه دسته تقسیم‎بندی کرد. دستهی اول شامل مطالعات در راستای ایجاد رابطهی بین فرسایش خاک، بهرهوری محصول و درآمد مزرعه و برآورد منافع حفاظت از آب و خاک است. دستهی دوم شامل مطالعات متمرکز بر موضوعات رفتاری، سنجش مدارک تجربی دربارهی محدودهای از عوامل بومشناختی کشاورزی و اجتماعی- اقتصادی تأثیرگذار بر رفتار تصمیم کشاورزان است. دستهی سوم شامل مطالعات مربوط به توسعه و کاربرد ابزارهای مدلسازی اقتصادی برای شناسایی تعادلها به حمایت از یا علیه تصمیمیات است.

۲-۲-۳ اثرات فرسایش بر حاصلخیزی و درآمد

نگرانی اصلی در مورد فرسایش، از دیدگاه اقتصادی هر کشاورز، در تأثیر آن بر حاصلخیزی واقعی و بالقوه زمین و از این رو بر درآمد مزرعه دارد. اما، تعیین کمیت اثر فرسایش خاک بر بازده محصول یک کار پیچیده است، زیرا ای موضوع شامل سنجش یک سری برهمکنشها میان ویژگیهای خاک، ویژگیهای محصول، آب و هوای غالب وهمچنین سیستمهای مدیریت میشود (استاکینگ[۳۶]، ۱۹۸۷؛ لال[۳۷]، ۱۹۸۸؛ لال و اکیگوب[۳۸]، ۱۹۹۵؛ کلارک[۳۹]، ۱۹۹۶). کار برقراری رابطه بین فرسایش خاک و حاصلخیزی توسط این حقیقت که پیشرفتهای فنآوری، نظیر آبیاری، لقاح و بهبود محصول اثر تراکمی فرسایش بر تولید را پوشانیدهاند، مشکلتر میشود (اینترز[۴۰]، ۱۹۹۸). علاوه بر این، استاکینگ (۱۹۸۷) استدلال کرد که حاصلخیزی و فرسایش مستقل نیستند و بطور مجزا در جدایی از عوامل دیگر تغییر نمیکنند و اینکه میزانهای فرسایش از شاخص‎های ضعیف کاهش حاصلخیزی هستند. اما، کار برآورد رابطه به منظور بدست آوردن تخمینی از بزرگی اثر در ارتباط با واحدهای پولی بطوریکه بتوان اطلاعات را برای برنامهریزیان و سیاستگذاران فراهم کرد مهم است. این موضوع همچنین پیوند مهمی را بین ابعاد فیزیکی، شیمیایی، بیوفیزیکی و کشاورزی فرسایش خاک و بعد اقتصادی ایجاد میکند.
مدلهای تجربی متغیر از ساده تا پیچیده برای برآورد اثرات فرسایش بر بازدهی محصول مورد استفاده قرار گرفتهاند (کلارک، ۱۹۹۶). لال (۱۹۸۸) استدلال کرد که مناسبترین روش برای تعیین کاهش حاصلخیزی خاک ناشی از فر
سایش، روش کشاورزی مستقیم است که بر برآورد بازده‎های محصول بر زمینی که کاهش خاک سطحی ار آن بهطور مستقیم بر قطعات مزرعه ثبت شده است، متکی است. لال (۱۹۸۸) همچنین توانست در زمینهای کشاورزی آفریقا یک رابطه بین کاهش خاک و بازده محصول بر اساس آزمایشات بلندمدت بر قطعات مزرعه در نیجریه برقرار کند. وی دریافت، بازدهی محصول ذرت و لوبیا با میزان خاک یک رابطهی نمایی دارد و هر چه میزان خاک کاهش یابد، میزان بازده محصول بطور نمایی کاهش مییابد. بیشاب و آلن[۴۱] (۱۹۸۹) و بیشاب (۱۹۹۵) نیز این رابطه را برای مناطق مالی و ملامری مورد تأیید قرار می‎دهند. اکبوم (۱۹۹۵) نیز رابطهی خطی بین کاهش حاصلخیزی و کاهش عمق خاک در کینا را پیشنهاد میکند.
شیوهی هزینهی جایگزینی مبتنی بر برآورد هزینهی نهادهای اضافی، معمولا هزینهی کود مورد نیاز برای جبران کاهش حاصلخیزی ناشی از فرسایش خاک است. بگفتهی بیشاب (۱۹۹۵)، کلارک (۱۹۹۶) و دیگر منابع مختلف نقل شده توسط اینترز (۱۹۹۸) این روش مناسب و نسبتا ساده است اما به دلایل مختلف گمراه کننده است. کمبودهای خلاصه شده توسط اینترز پیشنهاد میکنند که:

  1. فقدان پیوندهای مناسب تثبیت شده بین کاهش مواد مغذی و کاهش تولید وجود دارد.
  2. فرسایش خاک نه تنها وضعیت مواد مغذی بلکه همچنین میزان مادهی آلی و ساختارهای فیزیکی آن را تحت تأثیر قرار میدهد.
  3. کابرد کود ممکن است لزوما مقرون بصرفهترین گزینهها نیست.

شیوهی تغییر در حاصلخیزی، متکی بر برآوردهای تجربی فرسایش بر بازدهی محصول یا دام است. این موضوع خود نیز اثرات مستقیم فرسایش خاک بر حاصلخیزی محصول و اثرات غیرمستقیم به سبب تغییرات در ویژگیهای خاک را نیز در نظر میگیرد. این شیوه متداولترین (اینترز، ۱۹۹۸) و جذابترین (بیشاب، ۱۹۹۵) روش برای ارزیابی کاهش حاصلخیزی خاک ناشی از فرسایش است.
علاوه بر ارزیابی تأثیر اقتصادی فرسایش خاک، مطالعات به تحلیل منافع SWC نیز بسط داده شدهاند. متداولترین روش برای ارزیابی منافع اقتصادی در محل، تحلیل هزینه به فایده (CBA) و ارزش تنزیل شده‎ی خالص(NPV) بازدهیها است. کاربرد CBA برای ارزیابی منابع طبیعی و پروژه‎های زیستمحیطی محدودیتهایی دارند که تحت شرایط خاص ممکن است موجب گمراهی در تصمیمگیری سیاسگذاران شوند (چیچیلنسکی[۴۲]، ۱۹۹۷). بوجو(۱۹۹۲) رایجترین استدلالات را علیه کاربرد CBA برای ارزیابی پروژه‎های زیستمحیطی مطرح میکند. اما، بر اساس مرور بیست مطالعه تجربی از کشورهای در حال توسعه به منظور ارزیابی پروژه‎های زیستمحیطی آنان، بوجو[۴۳](۱۹۹۲) توانست نشان دهد که صرف نظر از محدودیتهای CBA، کاربرد با احتیاط آن میتواند به تصمیمگیری در SWC بهبود بخشد. بسیاری از نویسندگان این مقالات در این نظر مشترکند (اکبوم، ۱۹۹۵؛ کلارک، ۱۹۹۶؛ اینترز، ۱۹۹۸). دگراف[۴۴](۱۹۹۶) نیز استدلال کرد که در کشورهای در حال توسعه که سرمایه و مهارت کمیاب هستند و افزایش درآمد بالاترین اولویت را دارد، کارایی هنوز معیار اصلی و CBA روش ارزیابی غالب بر روشهای دیگر است.

۲-۳ مقایسه منافع و هزینههای پروژههای حفاظت آب و خاک

۲-۳-۱ مفهوم تحلیلهای مالی و اقتصادی